Σβήνεται η ιστορική μνήμη;

Τελικά, εφέτος, φανήκαμε τυχεροί. Μπορέσαμε να πραγματοποιήσουμε κι έναν δεύτερο περίπατο, από την αρχή της σχολικής χρονιάς: την 25^η  Νοεμβρίου, η  Α’ Λυκείου επισκέφθηκε τον αρχαιολογικό χώρο της Ελευσίνας και  η Β΄ Λυκείου το Καλλιμάρμαρο Στάδιο, ενώ τη 2^α Δεκεμβρίου, η Α’ Γυμνασίου πήγε στον Πειραιά (πολυχώρος Λιπασμάτων), η Β’ Γυμνασίου στο Ιερό Παρεκκλήσιο της Παναγίας της Χελιδονούς και  η Γ’ Γυμνασίου στους λόφους Άγρα και Αρδηττός.

Όλοι οι προορισμοί ήταν, ήδη, γνωστοί σε εμάς εκτός από τον χώρο του Καλλιμάρμαρου, ο οποίος μας επιφύλασσε πολλά μυστήρια και αινίγματα.  Το μεγαλύτερο από τα υπάρχοντα μυστήρια είναι ο τόπος ταφής του μεγάλου ευεργέτη και πατριώτη της Ελλάδας, του Ηρώδη του Αττικού, για τον οποίον γνωρίζαμε, ήδη, πολλά χάρη στις ξεναγήσεις μας στον Μαραθώνα. Από τον 19^ο  αιώνα, υπάρχει, στους χάρτες, ένα σημείο στην κορυφή Αρδηττού, που ταυτίζεται με το ταφικό μνημείο του.  Στις ανασκαφές που έγιναν στις αρχές του 20^ου αιώνα, βρέθηκε ο βωμός ο αφιερωμένος στον Ηρώδη, ο οποίος τράβηξε την προσοχή μας, διότι η πρώτη και η τελευταία γραμμή της επιγραφής ήταν σβησμένες. Κάποιος ή κάποιοι, με βαθιές χαραγματιές στο πεντελικό μάρμαρο, προσπάθησαν να εξαφανίσουν το όνομα του ευεργέτη και εκείνων που έστησαν το μνημείο, στη μνήμη του γνωστού σοφιστή.

Αναρωτηθήκαμε γιατί έγινε αυτή η πράξη και πληροφορηθήκαμε ότι, ενώ, πολλές φορές, τα ονόματα τα κατάστρεφαν, για να γίνει δυνατή μια δεύτερη χρήση του μνημείου, σε αυτήν την περίπτωση, δεν ίσχυε κάτι τέτοιο.  Οι ερευνητές που ασχολήθηκαν με το θέμα συμπέραναν ότι πρόκειται για τη damnatio memoriae, δηλαδή για μια οργανωμένη και συνειδητή πρακτική, με σκοπό την εξαφάνιση κάθε αναφοράς στο όνομα ενός σημαντικού προσώπου, το οποίο, για κάποιους λόγους, γίνεται ανεπιθύμητο.

Βοήθησαν, όμως, αυτές οι πράξεις, για να σβηστεί το όνομα του Ηρώδη του Αττικού από τα χρονικά της ιστορίας και από τη λαϊκή μνήμη; Πόσο εύκολα, γενικά, είναι να ξεχαστεί ένα σημαντικό όνομα ή ένα ιστορικό γεγονός; Όσον αφορά στον μεγάλο Έλληνα πατριώτη, οι προσπάθειες αυτές δεν πέτυχαν.  Οι πηγές αποδεικνύουν ότι, για αιώνες μετά τον θάνατό του, οι κάτοικοι της Αθήνας θυμούνταν τις ευεργεσίες του, όπως την ανάπλαση του Παναθηναϊκού Σταδίου και τον λαμπρό εορτασμό των Παναθηναίων, στα οποία ήταν αγωνοθέτης.

Υπάρχουν, βέβαια, και πολύ «τυχερά» μνημεία, η χρήση των οποίων δε διεκόπη ποτέ, όπως το Ιερό Παρεκκλήσιο της Παναγίας της Χελιδονούς. Αρχικά, ήταν ιερό σπήλαιο όπου λατρεύονταν οι Μούσες και ο Πάνας, στη συνέχεια, μετατράπηκε σε μοναστήρι και, αργότερα, σε εκκλησία, όπου, ακόμα και σήμερα, λειτουργεί και συγκεντρώνει πολλούς πιστούς, ιδιαίτερα κατά τις γιορτές και τα Σαββατοκύριακα.

Από την άλλη μεριά, υπάρχουν μνημεία για την ύπαρξη των οποίων γνωρίζαμε από γραπτές πηγές, δεν ήταν βέβαιη, όμως, και ιστορικά εξακριβωμένη η τοποθεσία τους, όπως έγινε με τον λεγόμενο τάφο του Θεμιστοκλέους στον Πειραιά. Για χρόνια, επικρατούσε η άποψη ότι η θέση του ήταν κοντά στη σχολή Ναυτικών Δοκίμων, μέχρι που οι νέες έρευνες τον ταύτισαν με έναν τύμβο στην παραλία Λιπασμάτων στη Δραπετσώνα.

Αντίθετα,  ο χώρος όπου τελούνταν τα Ελευσίνια Μυστήρια είναι γνωστός. Υπάρχουν πολλά και καλοδιατηρημένα μνημεία, συμπεριλαμβανομένων του Τελεστηρίου, του Πλουτώνειου και της Αγέλαστου Πέτρας. Ωστόσο, δε διατηρήθηκαν στη μνήμη των γενεών πληροφορίες σχετικά με τις τελετές και τη διδασκαλία των Μυστηρίων, διότι ήταν απόρρητες.  Πόσο προσεκτικός πρέπει να είναι κανείς μάς διδάσκει το θλιβερό παράδειγμα του Αισχύλου, ο οποίος, με δυσκολία, γλύτωσε από την οργή του πλήθους, επειδή, σε κάποιους, φάνηκε ότι οι τραγωδίες του περιείχαν υπόνοιες για τη διδασκαλία των Ελευσίνιων μυστηρίων. Για τον ίδιο λόγο, ο Παυσανίας δεν τόλμησε να περιγράψει αξιοθέατα του Ελευσινίου.  Η αποκάλυψη των μυστηρίων ήταν το μεγαλύτερο έγκλημα, το οποίο τιμωρούταν με θανατική ποινή. Ο Αλκιβιάδης, για παράδειγμα, κατηγορήθηκε, ερήμην του, για διακωμώδηση της γιορτής και αποκάλυψη της μυστικής τελετής σε αμύητους το 416 π.Χ., λίγο πριν την έναρξη της Σικελικής Εκστρατείας. Η κατηγορία στοίχισε στον Αλκιβιάδη την εξορία του από την Αθήνα και τη δήμευση της περιουσίας του. Ο Πλούταρχος αναφέρει την κατηγορία αυτή «Θεσσαλός Κίμωνος Λακιάδης κατήγγειλεν Ἀλκιβιάδην …, ὅτι ἀδίκως προσηνέχθη πρός τάς Θεάς, την Δήμητραν και την κόρην, ἀπομιμούμενος τά μυστήρια, και δεικνύων αὐτά εἰς τούς φίλους του ἐντός τῆς οἰκίας του, φορῶν στολήν οἷαν φορεῖ ὁ ἱεροφάντης ὅταν δεικνύῃ τά ἱερά, καί ὀνομάζων ἑαυτόν ἱεροφάντην, τόν δε Πολυτίωνα δᾳδοῦχον, κήρυκα δέ τόν Φηγαιέα Θεόδωρον· τούς δ’ ἄλλους φίλους του ὀνομάζων μύστας καί ἑπόπτας,  ἀπ’ ἑναντίας τῶν νόμων καί τῶν διατάξεων τῶν Εὐμολπιδῶν καί τῶν Κηρύκων καί τῶν ἱερέων τῶν ἑξ Ἐλευσῖνος.» Η ιερά Βουλή αποφάσισε, επίσης, να τον καταραστούν όλοι οι ιερείς και οι ιέρειες. Ευτυχώς, οι ανασκαφές στην Ελευσίνα έφεραν στη επιφάνεια αρκετά ευρήματα, πρωτίστως επιγραφές, που, σε συνδυασμό με αρκετές γραπτές αναφορές σε αρχαία κείμενα, μας βοηθούν να σχηματίσουμε μια εικόνα για αυτά που οι αρχές προσπάθησαν να σβήσουν από την ιστορική μνήμη.

Πολλές φορές, λοιπόν, οι αναμνήσεις για τα ονόματα και τα γεγονότα χάνονται μέσα στον χρόνο, είτε με φυσικό τρόπο είτε χάρη στις οργανωμένες ενέργειες των αρχών.  Οι επίμονες προσπάθειες, όμως, των ερευνητών βοηθούν στην αποκατάστασή τους, αρκεί να υπάρχει το ενδιαφέρον από τις επόμενες γενιές και η επιθυμία να λυθούν τα μυστήρια και να βγουν τα σημαντικά πρόσωπα του παρελθόντος ξανά στο φως.  Κάθε μας ξενάγηση, κάθε προβληματισμός και κάθε ερώτηση μας φέρνουν στον δρόμο της ανακάλυψης του παρελθόντος  και συμβάλλουν, μέσω της διατήρησης της μνήμης ζωντανής,  στην ανάδειξη της δόξας της πατρίδας μας.