Στις 14 Απριλίου της εφετινής χρονιάς, στο πλαίσιο των περιηγήσεων της Κυριακάτικης Λέσχης μας «Πνευματικοί Περιηγητές», τα μέλη της επισκέφθηκαν τον αρχαιολογικό χώρο της Βραυρώνας. Στα αφράτα χώματα της Βραυρώνας, στα ανατολικά του νομού Αττικής, βρίσκεται ένα sui generis αρχαιολογικό συγκρότημα αφιερωμένο στη θεά Αρτέμιδα, στα παιδιά και, φυσικά, στη γυναίκα. Σημείο κατατεθέν του χώρου είναι ο μηνοειδής βράχος, όπου βρισκόταν και ο προϊστορικός οικισμός. Άλλο χαρακτηριστικό στοιχείο του τόπου είναι ο ποταμός Ερασίνος που, ακόμη και σήμερα, «γονιμοποιεί» την υδαρή γη της Βραυρώνας. Από την περιοχή αυτή, κατάγονταν σημαντικές φυσιογνωμίες του αρχαίου κόσμου, όπως αυτές του Πεισίστρατου, του Μιλτιάδη και του Κίμωνα. Στα χρόνια του Κλεισθένη, η περιοχή μετονομάστηκε σε δήμο Φιλαϊδών, οπότε και γνώρισε τη μεγάλη ακμή της. Η Αθήνα πόθησε να προστατεύσει τη λατρεία της Αρτέμιδος αλλά μιας Αρτέμιδος που δε θυμίζει μόνο την άγρια κυνηγό. Εδώ, η Άρτεμις λατρεύτηκε ως η προστάτιδα της φύσης, της γονιμότητας, των παιδιών- ιδίως των κοριτσιών- αλλά και της εγκυμοσύνης. Σε όλους, σχεδόν, τους πολιτισμούς, λατρεύτηκε μια γυναίκα ως η προστάτιδα της ζωής. Για τους Κέλτες ήταν η Φρέγια, για τους Αιγυπτίους η Ίσις. Για τους Έλληνες ήταν η Γαία, η Ρέα, η Λητώ, η Δήμητρα κ.ά. Τα χαρακτηριστικά των τελευταίων θεαινών συγκεντρώθηκαν -για τους Φιλαΐδες- στο πρόσωπο της κουροτρόφου Αρτέμιδος.

Δε μονοπωλεί, όμως, το ενδιαφέρον, σε τούτον τον αρχαιολογικό χώρο, μόνο η Άρτεμις μα και η Ιφιγένεια. Σύμφωνα με τον Ευριπίδη και την τραγωδία του «Ἰφιγένεια ἐν Ταύροις», η Ιφιγένεια δε σφαγιάστηκε από τον πατέρα της Αγαμέμνονα στην Αυλίδα, μα μεταφέρθηκε -ως εκ θαύματος- στη γη των Ταύρων (Κριμαία), για να υπηρετήσει ως ιέρεια την Αρτέμιδα. Εκεί υπήρχε ένα έθιμο: να σφαγιάζεται όποιος ξένος τολμούσε να πατήσει τη γη αυτή. Ο Ορέστης, αδελφός της Ιφιγένειας, για να εξιλεωθεί για τον φόνο της μητέρας του, της Κλυταιμνήστρας, έπρεπε, βάσει χρησμού, να μεταβεί στην ταυρική γη και ν’ αρπάξει το διιπετές ξόανο της Αρτέμιδος. Κι έτσι έγινε. Ο Ορέστης -με βάση τη βραυρώνια εκδοχή του μύθου- αφού βρήκε, στη χώρα των Ταύρων, την αδελφή του και, με την πολύτιμη βοήθεια του συντρόφου και εξαδέλφου του Πυλάδη -μα και της Αθηνάς- άρπαξε, με κίνδυνο τη ζωή του, το ξόανο και το μετέφερε με την Ιφιγένεια στη Βραυρώνα. Εκεί, η Ιφιγένεια έγινε ,εκ νέου, κλειδούχος ιέρεια της Αρτέμιδος για να της αφιερώνονται τα ωραιότερα ενδύματα των γυναικών που πέθαιναν στον τοκετό! Λατρεύτηκε ως χθόνια ηρωίδα και γι’ αυτό, κοντά στον βωμό του ιερού, υπάρχει και ένας μικρός ναός (ηρώο) αφιερωμένος στην Ιφιγένεια και το «κενήριον», δηλαδή ο τάφος της.

Δυτικότερα, βρίσκεται ο ναός της Αρτέμιδος, κόρης του Δία και της Λητούς, η οποία συνδέθηκε με την εγκυμοσύνη, επειδή η μητέρα της τη γέννησε στο νησί της Ορτυγίας. Στη συνέχεια, η Άρτεμις, ως νεογέννητο βρέφος τη βοήθησε να ξεγεννήσει τον δίδυμο αδελφό της, τον Απόλλωνα. Η θεά, σύμφωνα με τις μυθικές παραδόσεις, ήταν ιδιαίτερα απηνής, αφού σκότωνε κάθε άνδρα ο οποίος τολμούσε να τη δει ερωτικά. Τιμωρούσε, επίσης, τις ακόλουθές της Νύμφες που παραβίαζαν τους όρκους της παρθενίας ή όποιον τολμούσε ν’ αμφισβητήσει αυτήν ή τα μέλη της οικογένειάς της. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν ιδιαζόντως μελιστάλακτη, όταν είχε να κάνει με εγκυμονούσες και παιδάκια. Ο ναός της ανασκάφθηκε από τον αρχαιολόγο Ι. Παπαδημητρίου, τη δεκαετία του ’40. Ο ναός χτίστηκε πάνω σε παλαιότερο αρχαϊκό ναό και είναι δωρικού τύπου. Φιλοξενούσε αγάλματα της θεάς που ήταν ακρόλιθα, ήταν, δηλαδή, ξύλινα αλλά είχαν μαρμάρινα άκρα. Εκεί, οι εγκυμονούσες ή οι λεχώνες άφηναν κοσμήματα και ενδύματα κάνοντας τα ανάλογα αναθήματα. Τόσο πολύ την αγαπούσαν οι Αθηναίοι την Αρτέμιδα, ώστε έχτισαν και στην Ακρόπολη, επί Πεισιστράτου, ναό Βραυρωνίας Αρτέμιδος.

Ενδεικτικό της διαχρονικής ιερότητας του χώρου είναι το γεγονός πως, όπισθεν του αρχαίου ναού, βρίσκεται κι ένα χριστιανικό εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου. Είναι μονόκλιτος, σταυροειδής ναός με τρούλο και θολοσκεπή νάρθηκα. Χρονολογείται στα μέσα του 15^{ου αι.} και, πιθανότατα, συνδέεται με τον Άγιο Τιμόθεο, επίσκοπο Ευρίπου και ιδρυτή της Ιεράς Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Πεντέλης.

Στη βορειοδυτική γωνία του αρχαίου ναού αναβλύζει μια πηγή. Εκεί, πιθανότατα, τελούνταν καθαρμοί και αφιερώνονταν γυναικεία υποδήματα, ενδύματα και κοσμήματα είτε λόγω ευτυχούς κατάληξης κάποιου τοκετού είτε προς εξασφάλιση γενικότερης εύνοιας. Λίγα μέτρα παραπέρα, έχει διατηρηθεί μια τετράγωνη λίθινη γέφυρα του 5^ου αι. π.Χ.. Σηματοδοτούσε, πιθανότατα, την κατάληξη ιεράς οδού από την Αθήνα στη Βραυρώνα και κατασκευάστηκε με σκοπό τη διέλευση αμαξών και πεζών πάνω από τα νερά της ιεράς πηγής και του Ερασίνου ποταμού. Μάλιστα, στην επιφάνεια της γέφυρας διακρίνονται ακόμη ίχνη παλαιών αμαξοτροχιών.

Το πιο εντυπωσιακό, όμως, κτίσμα του συγκροτήματος είναι η Στοά, ένα εκατόμπεδο οικοδόμημα δωρικού ρυθμού, σχήματος Π. Πλαισιώνει τον ναό της Αρτέμιδος και τα υπόλοιπα κτίσματα, με αποτέλεσμα να δημιουργείται κι ένα μεγάλο αίθριο. Τα σκέλη του κτηρίου αποτελούνται από επιμέρους στοές. Στη δυτική πλευρά, υπάρχουν τέσσερα δωματιάκια και μια κεντρική είσοδος (πρόπυλο), ενώ στη βόρεια πλευρά υπάρχουν επτά δωμάτια. Τα δωμάτια αυτά ήταν εξοπλισμένα με λίθινα τραπέζια και ξύλινες κλίνες και χρησιμοποιούνταν, για να φιλοξενούν είτε τα ασθενικά παιδάκια που πήγαιναν στον χώρο για θεραπεία, είτε ανήλικα κοριτσόπουλα που συμμετείχαν στο έθιμο της «αρκτείας», μιας διαβατήριας τελετής ενηλικίωσής τους. Βέβαια, σύμφωνα με νεότερες έρευνες, τα δωματιάκια αυτά ήταν χώροι εστίασης, στο πλαίσιο θρησκευτικών τελετών.

Παράλληλα, προς τη βόρεια πτέρυγα του κτηρίου, εκτείνεται και μια ακόμη στοά, η αποκαλούμενη Βόρεια Στοά. Χωρίστηκε από την κυρίως Στοά με ευρύ διάδρομο που ονομάστηκε «Παραστάς» και κατέληγε ανατολικά και δυτικά σε δύο εξόδους. Η δυτική έδειχνε τον δρόμο προς την Αθήνα και η ανατολική τον δρόμο προς τις Αλές Αραφηνίδες. Ο χώρος προοριζόταν για την απόθεση αφιερωμάτων στη θεά.

Στη συνέχεια, επισκεφθήκαμε το μουσείο του χώρου. Εκεί, εκτίθενται αγάλματα της θεάς που έχουν διασωθεί, αρχαία κατάλοιπα του Βραυρώνιου λάμπους αλλά και εκθέματα από την ευρύτερη περιοχή των Μεσογείων. Εκεί, βρίσκονται θωράκια από την Παλαιοχριστιανική Εκκλησία της Βραυρώνας (6^ος αι. μ.Χ.) και ευρήματα τόσο από το παράλιο ιερό άγνωστης γυναικείας θεότητας όσο και από το ιερό της Ταυροπόλου Αρτέμιδος. Στο μουσείο, ο επισκέπτης πληροφορείται για τον Πύργο (βίγλα) της Βραυρώνας, όπως, επίσης, και  για τα λατρευτικά δρώμενα που τελούνταν στον αρχαιολογικό χώρο. Σύμφωνα με έναν μύθο, στο ιερό ζούσε μια προστατευόμενη από την Αρτέμιδα αρκούδα (άρκτος) που, μια ημέρα, γρατζούνισε ένα κοριτσάκι που την ενόχλησε. Τα αδέλφια του, όμως, σκότωσαν την άρκτο. Η Άρτεμις εξεμάνη και, για τον λόγο αυτό, έστειλε λοιμό στην περιοχή. Προκειμένου, λοιπόν, να εξιλεωθεί η θεά, τελούνταν, στον χώρο, λατρευτικές τελετές. Έτσι, λάμβανε χώρα η γιορτή των Βραυρωνίων που περιελάμβανε πομπή από το Βραυρώνιο της Ακρόπολης, αρκτεία, θυσία ζώων, ιερούς χορούς, αγώνες ραψωδίας, αθλητικούς αγώνες, κανηφορία και πομπές νεαρών κοριτσιών που μετέβαιναν, συμβολικά, στην ενήλικη ζωή (γάμο, τοκετό) φορώντας κροκωτούς χιτώνες. Εντυπωσιακά είναι, επίσης, τα αγαλμάτια παιδιών (αγοριών και κοριτσιών) που άφηναν, ως αναθήματα, οι γονείς τους, είτε επειδή προσεύχονταν τα παιδιά τους να έχουν ευζωία είτε επειδή εκείνα δεν είχαν καταφέρει να επιζήσουν. Μάλιστα, υπάρχουν και αρχαία παιχνίδια τα οποία είτε τα ίδια τα κορίτσια είτε οι γονείς τους αφιέρωναν στη θεά πριν την ενηλικίωσή τους.

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της επίσκεψής μας, μεταβήκαμε στην περιοχή των Αλών Αραφηνίδων (σημερινής Αρτέμιδος). Αλές ήταν, στην αρχαιότητα, περιοχές όπου υπήρχαν φυσικές αλυκές. Εκεί, εντοπίζονται δύο ενδιαφέροντα σημεία. Το ένα είναι ένα παραλιακό ιερό μιας άγνωστης γυναικείας θεότητας, όπου εντοπίστηκε πλήθος γυναικείων αφιερωμάτων (κοσμήματα, πυξίδες, αρωματοδοχεία κ.ά.). Το άλλο σημείο είναι, φυσικά, ο ναός της Ταυροπόλου Αρτέμιδος. Σύμφωνα με τον Ευριπίδη, ο Ορέστης μετέφερε εκεί το ξόανο της Αρτέμιδος κι όχι στη Βραυρώνα. Ο ναός είναι δωρικός περίπτερος, διαστάσεων 19,30 x 12,20 μέτρων και διαθέτει και άδυτο. Εδώ, πιθανότατα, τελούνταν τα Ταυροπόλια, νυχτερινές πομπές, τελετές διονυσιακού χαρακτήρα και δρώμενα μα συμβολική αναπαράσταση ανθρωποθυσιών που τελούνταν στον ναό της Αρτέμιδος στην Ταυρίδα. Αντίστοιχα με τις μικρές «άρκτους» (κοριτσάκια) της Βραυρώνας, εδώ, στις Αλές, οι νεαροί «ταύροι» (αγοράκια)- κατά πως φαίνεται-συμμετείχαν σε τελετουργίες μύησης και ενηλικίωσης. Ο ναός και, ευρύτερα, ο δήμος είχαν, σίγουρα, σύνδεση (τελετουργική, εμπορική και πολιτική) με τη Βραυρώνα αλλά και με την Κάρυστο που βρίσκεται ακριβώς απέναντι.

Κάπως έτσι, ολοκληρώθηκε και ο εφετινός κύκλος των περιηγήσεων της Κυριακάτικης Λέσχης μας «Πνευματικοί Περιηγητές.