«Νεοελληνικός Διαφωτισμός και Φιλική Εταιρεία : οι δύο πυλώνες που οδήγησαν στην Επανάσταση του 1821»

     Το 2021 αναμφίβολα υπήρξε- μέχρι στιγμής τουλάχιστον- μια δύσκολη χρονιά, μια χρονιά κατά την οποία χρειάστηκε όλοι μας να αναθεωρήσουμε ό,τι θεωρούσαμε δεδομένο και να προσαρμοστούμε σε πρωτόγνωρες καταστάσεις, δημιουργώντας νέα «δεδομένα». Οι δυσκολίες που κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε πολλές, τόσο σε ψυχολογικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο, όταν, μάλιστα, οι στιγμές ψυχικής ανάτασης περιορίζονταν στο ελάχιστο. Μία από αυτές τις στιγμές κατά τις οποίες ως Έλληνες νιώσαμε ψυχική ανάταση και συνάμα εθνική υπερηφάνεια ήταν και η 25^η Μαρτίου 2021, η οποία προσδιορίστηκε από τις εορταστικές εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την κήρυξη της Επανάστασης του 1821.

     Ελληνικά και διεθνή μέσα αφιέρωσαν εκτενή ρεπορτάζ στο γεγονός της συμπλήρωσης 200 χρόνων από την επέτειο της έναρξης του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα των Ελλήνων, τη στιγμή που στο κέντρο της Αθήνας πραγματοποιούνταν στρατιωτικές παρελάσεις. Δυστυχώς, λόγω των περιοριστικών μέτρων για τον κορονοϊό, και τη φετινή χρονιά δεν πραγματοποιήθηκαν μαθητικές παρελάσεις και τα παιδιά δεν είχαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν βιωματικά στις συγκεκριμένες εκδηλώσεις, που απέτιαν φόρο τιμής στους αγωνιστές εκείνους που θυσιάστηκαν, για να μας χαρίσουν το μεγαλύτερο δώρο, αυτό της ελευθερίας. Ωστόσο, η 200ή επέτειος από την έναρξη της Επανάστασης δεν γιορτάστηκε μόνο κατά την ημέρα εκείνη. Οι εορταστικές εκδηλώσεις συνεχίστηκαν και συνεχίζονται σε διάφορες πόλεις της χώρας μας.

     Έτσι, όταν τα Γυμνάσια όλης της χώρας άνοιξαν ξανά τις πόρτες τους, για να υποδεχτούν τους μαθητές τους, σκεφτήκαμε, στο μέτρο που οι συνθήκες το επέτρεπαν, να κάνουμε ένα μικρό «αφιέρωμα» στην Επανάσταση του 1821. Για τον λόγο αυτό, ο κ. Ανδρακάκος, Διευθυντής Γυμνασίου του σχολείου μας, απηύθυνε πρόσκληση στον κ. Θανάση Χρήστου, Καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, για να μιλήσει στους μαθητές μας για τα γεγονότα που προετοίμασαν την Επανάσταση των Ελλήνων. Ο κ. Χρήστου ανταποκρίθηκε ασμένως στην πρόσκληση του σχολείου μας και η συνάντηση αυτή ορίστηκε για την Τρίτη, 8 Ιουνίου 2021. Το θέμα της ομιλίας του ήταν : «Νεοελληνικός Διαφωτισμός και Φιλική Εταιρεία : οι δύο πυλώνες που οδήγησαν στην Επανάσταση του 1821».

     Ο κ. Χρήστου, αφού πρώτα ευχαρίστησε για την πρόσκληση του σχολείου μας, με λόγο άμεσο και ζωντανό, άρχισε να ξετυλίγει μπροστά στους μαθητές της Β’ και Γ’ γυμνασίου το νήμα της ιστορίας, αναφερόμενος στους τέσσερις αιώνες της Τουρκοκρατίας. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, αυτό που στάθηκε «πυξίδα» για τους υπόδουλους Έλληνες ήταν η Ορθόδοξη Εκκλησία. Το πρώτο μεγάλο πλήγμα που δέχτηκε το συλλογικό σώμα των ορθόδοξων χριστιανών ήταν το 1204 και το τελικό πλήγμα το 1453, όταν αλώθηκε η Κωνσταντινούπολη από τους Οθωμανούς. Ωστόσο, χρειάστηκε χρόνος, μέχρι το Οικουμενικό Πατριαρχείο να καταλάβει τι είδους εξουσίες του εκχωρούσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Τα πρώτα επαναστατικά σκιρτήματα εντοπίζονται σε κείμενα ανώτερων και ανώτατων εκκλησιαστικών αξιωματικών. Επρόκειτο για καθαρόαιμα εκκλησιαστικά κείμενα, χωρίς να υπάρχει σαφής αναφορά για επανάσταση, καθώς γινόταν λόγος κυρίως για «επανάσταση ψυχών».

     Γύρω στο 1750, δηλαδή εβδομήντα χρόνια, περίπου, πριν την κήρυξη της Επανάστασης, ο υπόδουλος ελληνισμός καταφέρνει να οργανώσει τις κοινότητές του, δημιουργώντας ένα ισχυρό εμπορικό δίκτυο. Σύντομα, οι υπόδουλοι αντιλαμβάνονται ότι, αν ασκήσουν το εμπόριο, θα αποκτήσουν έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Έτσι, στρέφονται σε αυτό και ωθούνται να μάθουν πολλές γλώσσες, καθώς η πολυγλωσσία ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την εκχρηματισμένη οικονομία. Αυτή, σε συνδυασμό με την εγγενή ευφυία των «ραγιάδων», τους οδήγησε στο να αποθησαυρίσουν οικονομική ισχύ και πλούτο. Οι έμποροι χαρακτηρίζονταν από δίψα για αυτοτέλεια, καθώς την οικονομική ισχύ που διέθεταν ήθελαν να τη μετατρέψουν σε πολιτική επιρροή και εξουσία. Εκείνοι αφενός διέθεταν μεγάλο πλούτο σε χρήματα και γνώσεις και αφετέρου η δυνατότητά τους για πολιτική επιρροή ήταν δυσανάλογη.  Αυτά τα αισθήματα ώθησαν τους ανθρώπους να συνενωθούν και προς αυτή την κατεύθυνση συνέβαλε και ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός.

     Η επιρροή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού ήταν καθοριστική  για την Επανάσταση∙ λόγω αυτού, ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας χαρακτηρίστηκε ως  «η ευρωπαϊκότερη στιγμή της ελληνικής ιστορίας». Ο κ. Χρήστου τόνισε ότι η Επανάσταση του 1821 ήταν το δωδέκατο μεγάλο επανασταστικό κίνημα, με το προηγούμενο να είναι η επανάσταση των Ορλωφικών στην Πελοπόννησο που οδήγησε στον εξανδραποδισμό του ελληνισμού. Μάλιστα, εξήγησε στους μαθητές ότι η Επανάσταση του 1821 είναι ένα πολυσύνθετο ιστορικό φαινόμενο. Οι ιδέες του Διαφωτισμού επηρέασαν τους σκλαβωμένους Έλληνες, που το 98% αυτών ήταν αγράμματοι, αλλά, ευτυχώς, δεν επηρέασαν καθόλου τους Τούρκους. Οι ιδέες του Διαφωτισμού, που μεταφέρθηκαν στη χώρα μας ως «Νεοελληνικός Διαφωτισμός», ώθησαν τους Έλληνες να κοιτάξουν μέσα στον ίδιο τους τον εαυτό, για να βρουν λύσεις και να μην απευθυνθούν σε έναν μεγάλο ισχυρό.

     Ως προς τη Φιλική Εταιρεία, τον δεύτερο πυλώνα πάνω στον οποίο στηρίχτηκε η Επανάσταση του 1821 και η συνακόλουθη εθνική παλιγγενεσία, ο κ. Χρήστου σημείωσε ότι ανήκει στο γενικότερο κλίμα του μυστικού εταιρισμού που είχε αναπτυχθεί στα προεπαναστατικά χρόνια. Αυτό που ώθησε τους υπόδουλους να ιδρύσουν μυστικές εταιρείες ήταν η συναίσθηση της ετερότητας, ότι, δηλαδή, ήταν διαφορετικοί σε σχέση με τους κατακτητές. Μάλιστα, η Φιλική Εταιρεία δεν ήταν η μοναδική μυστική οργάνωση. Ο Ρήγας Φεραίος είχε συνδέσει το όνομά του με τη μυστική οργάνωση «Ρόπαλο Ηρακλέους», ο Ιωάννης Καποδίστριας με την «Φιλόμουσο Εταρεία» και οι Αθηναίοι με τη μυστική εταιρεία υπό την επωνυμία «Δάμων και Φιντίας». Ωστόσο, η πιο «χτυπητή» περίπτωση μυστικού εταιρισμού ήταν η Φιλική Εταιρεία, μια καθαρόαιμη μυστική οργάνωση, που συγκροτήθηκε από Έλληνες πατριώτες, με κοινό στόχο την απόκτηση της δικής τους ελεύθερης εθνικής εστίας. Ο κ. Χρήστου, αφού ρώτησε τους μαθητές για τα ιδρυτικά στελέχη αυτής, φώτισε άγνωστες πτυχές της ζωής τους. Προερχόμενα από μικρομεσαία κοινωνική τάξη, πίστευαν ότι έπρεπε να κάνουν κάτι για την πατρίδα τους και να κατοχυρώσουν την ετερότητά τους έναντι του ανατολίτη εισβολέα. Δεν προσέβλεπαν ότι θα τους βοηθούσε στην προσπάθειά τους αυτή κάποια Μεγάλη Δύναμη. Ωστόσο, στην πορεία, είδαν ότι υπήρχε έντονο φιλελληνικό κίνημα, στο οποίο και θα μπορούσαν να στηριχτούν.

     Κλείνοντας την ομιλία του, ο κ. Χρήστου εξήγησε γιατί είναι σπουδαία η μελέτη της ιστορίας. Η ιστορία ορίζεται ως η μελέτη του παρόντος με τη βοήθεια γεγονότων που ανήκουν στο παρελθόν. Δεν δίστασε, μάλιστα, να ισχυριστεί ότι οι άνθρωποι κάνουμε λάθη, γιατί δεν έχουμε εμποτιστεί στην ουσία της ιστορίας. Κλείνοντας, επιστήμανε ότι η μαθηματική και εν γένει θετική σκέψη βοηθά στην καλύτερη εκμάθηση της ιστορίας, μέσω της αποτελεσματικότερης αποκωδικοποίησης εννοιών. Ευχαριστούμε πολύ τον κ. Χρήστου για το πολύτιμο μάθημα ιστορίας και ζωής που μας παρέδωσε μέσα από τη γλώσσα της αλήθειας και της βαθιά βιωμένης γνώσης…